Röntgen’den Kuantuma Nobel Fizik Ödüllerinin Öne Çıkanları

Röntgen ile başlayan yolculuk

1895 yılının karanlık bir kasım akşamı, Wilhelm Conrad Roentgen (Röntgen) laboratuvarında hiçbir neden yokken parlayan bir floresan ekran karşısında şaşkına dönmüştü. Röntgen'in katot ışın tüplerinin nasıl ışık yaydığına dair yaptığı deney, araştırmanın bir parçası olmayan bir şeyi etkiliyor gibi görünüyordu. Bu gizemli parlamanın nedenini belirlemek için haftalarca laboratuvarında yemek yiyip uyuyarak geçirdi. Bu keşif, Röntgen'in adının sonsuza kadar anılmasını sağladı ve 1901 yılında ilk Nobel Fizik Ödülü'nü kazanmasını sağladı.

Röntgen'in keşfettiği yeni enerji türü daha sonra onun adıyla anılacaktı; ancak o, bu olağanüstü ışınların gerçekte ne olduğunu kimse anlamadığı için, bilinmeyen bir şeyin matematiksel gösterimi olan “X ışınları” terimini tercih etti. Röntgen, bir dizi deneyde X ışınlarının metrelerce mesafe kat edebildiğini ve karton, ahşap ve alüminyum gibi malzemeleri engelsiz bir şekilde geçebildiğini; ancak kurşun ve belki de daha da önemlisi kemik gibi daha yoğun malzemeleri geçemediğini keşfetti.

Röntgen'in ilk X-ışını fotoğraflarının çarpıcı görüntüleri, özellikle de karısı Anna Bertha'nın elinin hayalet gibi görüntüsü, kemikleri ve yüzüğünün açıkça görülebilen parmağı, dünya çapında derin bir etki yarattı. Röntgen'in deneylerinin anlatımları ve görüntüleri neredeyse tüm gazetelerde ve bilimsel yayınlarda yer aldı. Doktorlar, bu yeni fotoğraf tekniğinin ameliyat yapmadan insan vücudunun içini görmelerine yardımcı olabileceğini hemen fark ettiler ve birkaç hafta içinde kemik kırıklarını teşhis etmek, gömülü mermileri bulmak ve felç nedenlerini belirlemek için röntgen ışınları kullanmaya başladılar.

Sessiz ve içine kapanıklığıyla bilinen bir adam için, Röntgen ve keşiflerinin anında küresel çapta ilgi görmesi ironik görünebilir; ancak bu onun bir başka özelliğinden kaynaklanıyordu. Röntgen, "icat ve keşiflerinin tüm dünyaya ait olduğuna" inanarak bulgularının patentini almayı reddettiği için, dünya çapındaki araştırmacılar röntgen ışınları üzerinde deneyler yapabiliyordu.

Nobel Fizik Ödülleri

Gelelim günümüze, 2025 yılı Nobel Fizik Ödülü kazananları 7 Ekim Salı günü açıklandı. Ödüle layık görülen isimler “kuantum mekaniğinin temel ilkelerinin makroskobik sistemlerde de gözlemlenebileceğini kanıtlayan deneyleri” nedeniyle John Clarke, Michel H. Devoret ve John. M. Martinis oldu.

Dünyanın en prestijli ödüllerinden biri olan Nobel Ödülleri; her yıl fizik, kimya, edebiyat, barış, fizyoloji veya tıp olmak üzere beş dalda veriliyor.

Bu ödüller arasında “fizik” her ne kadar kendisi kimyacı olsa da ödüllerin kurucusu Alfred Nobel’in de en çok önem verdiği alanlardan biri. Öyle ki fizik, Alfred Nobel'in 1895 tarihli vasiyetinde ilk bahsettiği ödül alanıydı. 19. yüzyılın sonlarında birçok kişi fiziği bilimlerin en önde geleni olarak görüyordu ve muhtemelen Nobel de aynı şekilde düşünüyordu. Kendi araştırmaları da fizikle yakından bağlantılıydı.

Nobel Fizik Ödülleri, Alfred Nobel’in mirası doğrultusunda Nobel Vakfı tarafından organize edilen ve her yıl kendisinin ölüm yıldönümü olan 10 Aralık günü Stockholm'de gerçekleştirilen Nobel Ödülleri töreninde fiziğin çeşitli alanlarında faaliyet gösteren kişilere takdim ediliyor. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisinin belirlediği beş akademi üyesinin oluşturduğu bir komite tarafından seçilen isimler, birer madalya ve diplomanın yanı sıra para ödülünün de sahibi oluyorlar.

Nobel ödül törenlerinde geleneksel olarak ilk takdim edilen ödül olan fizik ödülü en fazla üç kazanana ve iki farklı çalışmaya verilebiliyor.

Şimdi gelin bu ödüllerle ilgili öne çıkan noktalara birlikte göz atalım.

Ödül sayısı

1901 yılından bu yana toplam 119 Nobel Fizik Ödülü verildi. Ödül 1916, 1931, 1934, 1940, 1941 ve 1942 yıllarında verilmedi. Bu duruma o yıllarda ödüle layık çalışma bulunamaması yanında I. ve II. Dünya Savaşları neden oldu.

İlk ve son ödül

İlk Nobel Fizik Ödülü “X-ışınını keşfinden dolayı” Alman Wilhelm Conrad Roentgen’e, son ödül ise elde tutulabilecek kadar büyük bir sistemde hem kuantum mekaniği tünellemesini hem de kuantumlu enerji seviyelerini gösterdikleri bir elektrik devresiyle deneyler gerçekleştiren İngiliz John Clarke, Fransız Michel H. Devoret ve ABD’li John. M. Martinis’e verildi.

2024 yılında “yapay nöral ağlarla makine öğrenimini mümkün kılmaya yönelik buluşlarından dolayı” ödüle layık görülen ABD’li John. J. Hopfield ve İngiliz Geoffrey Hinton’un ödül kabul konuşmalarını buradan izleyebilirsiniz:

Paylaşılan ve paylaşılmayan ödüller

Nobel Fizik Ödülleri tarihi boyunca 47 ödül tek bir kazanana verilirken 33 ödül iki isim tarafından, 39 ödül de üç isim tarafından paylaşıldı.

Toplam ödül kazanan sayısı

Nobel Fizik Ödülleri 1901 ve 2025 yılları arasında toplam 230 kazanana verildi. John Bardeen ödülü iki kez kazandığından ödüle layık görülen toplam 229 kişi oldu.

Ülkeler göre kazananlar

Nobel Fizik Ödülü’nü kazananların ülke dağılımına baktığımızda ABD’nin liderliğini görüyoruz. Ödülü bugüne kadar ABD’den 86, Almanya’dan 28, İngiltere’den 27, Fransa’dan 17, Rusya’dan 11, Japonya’dan 10, Hollanda’dan 9, Kanada’dan 5, İtalya’dan 5, İsveç’ten 4, Avusturya’dan 4 ve İsviçre’den 4 isim kazandı.

En genç kazanan

Bugüne kadar Nobel Fizik Ödülü’nü kazanan en genç isim 1915 yılında 25 yaşındayken ödülü babası ile birlikte kazanan Lawrence Bragg oldu.

En yaşlı kazanan

2018 yılında Arthur Ashkin tam 96 yaşındayken Nobel Fizik Ödülü’ne layık görüldü.

Ödül kazanan kadınlar

Nobel Fizik Ödülü’nü kazanan 226 isimden 5 tanesi kadın. Bu isimler 1903 yılında ödülü kazanan Marie Curie, 1963 yılında kazanan Maria Goeppert Mayer, 2018 yılında Donna Strickland, 2020 yılında Andrea Ghez ve 2023 yılında Anne L’Huillier oldu.

Birden fazla ödül kazananlar

Nobel Fizik Ödülü’nü iki kez kazanan tek isim 1956 ve 1972 yıllarında John Bardeen oldu. Marie Curie ise Nobel Ödülü’nü 1903 yılında fizik, 1911 yılında kimya olmak üzere iki kez kazandı.

Aynı aileden ödül kazananlar

*Evli çiftler

1903 yılında Marie ve Pierre Curie Nobel Fizik Ödülü’nü birlikte kazandılar. Çiftin kızları Irene Joliot Curie ise 1935 yılında kocası Frederic Joliot ile birlikte Nobel Kimya Ödülü’nü kazandı.

*Baba oğullar

Nobel tarihinde 4 baba ve oğul fizik kategorisinde kazanan isimler oldu. Bunlar:

-1906 yılında Joseph John Thomson ve 1937 yılında oğlu George Paget Thomson

-1915 yılında Sir William Henry Bragg ve oğlu William Lawrence Bragg

-1922 yılında Niels Henrik David Bohr ve 1975 yılında oğlu Aage Niels Bohr

-1924 yılında Karl Manne Georg Siegbahn ve 1981 yılında oğlu Kai M. Siegbahn

1901 ile 2025 arasında Nobel Fizik Ödülü’nü kazananların tam listesine şuradan ulaşılabilir:

https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-physics/