Neden Bazı Hediyeler Bizi Rahatsız Eder? Marcel Mauss ve Hediyenin Görünmez Borcu

Bir arkadaşınız size hiç beklemediğiniz kadar pahalı bir hediye verdiğinde ilk tepkiniz büyük ihtimalle mutluluk olur. Fakat bazen kutuyu açtıktan birkaç saniye sonra zihnin arka tarafında küçük bir hesap makinesi çalışmaya başlar: “Ben ona ne almıştım?”, “Bunun karşılığında ne yapmam gerekiyor?”, “Doğum gününde aynı değerde bir şey mi almalıyım?”

Çok yakın olmadığınız birinin oldukça kişisel bir hediye vermesi de benzer bir huzursuzluk yaratabilir. Hediyeyi beğenseniz bile, ilişkinin sizden habersiz biçimde başka bir seviyeye geçtiğini hissedebilirsiniz.

Oysa hediyelerin bizi mutlu etmesi gerekmiyor muydu? Fransız sosyolog ve antropolog Marcel Mauss’a göre mesele tam da burada başlıyor; çünkü hediye, düşündüğümüz kadar basit bir nesne değil. Bir kitap, çiçek, altın, parfüm ya da bir kutu çikolata aynı anda sevgi, yakınlık, statü, teşekkür ve beklenti taşıyabiliyor.

Görünürde yalnızca bir nesne el değiştirirken aslında insanlar arasındaki ilişki de küçük ölçekte yeniden düzenleniyor. Bu nedenle bazı hediyeler bizi yalnızca sevindirmiyor, beraberinde nasıl davranmamız gerektiğine dair bir soru da getiriyor.

Marcel Mauss Kimdir?

1872–1950 yılları arasında yaşayan Marcel Mauss, Fransız sosyoloji ve antropoloji geleneğinin en önemli isimlerinden biri. Sosyolog Émile Durkheim’ın yeğeni ve yakın çalışma arkadaşı olan Mauss; ritüellerden büyüye, beden kullanımından toplumsal ilişkilere kadar oldukça geniş bir alanda çalıştı. Günümüzde hâlâ en fazla, 1925 yılında yayımlanan Essai sur le don, yani Hediye Üzerine Deneme adlı eseriyle hatırlanıyor.

Mauss bu çalışmada ilk bakışta oldukça basit görünen bir sorunun peşine düşüyordu: İnsanlar neden birbirlerine bir şeyler verir ve neden alınan hediyelerin ardından çoğu zaman başka hediyeler gelir?

Mauss farklı toplumlardaki değiş tokuş sistemlerini incelediğinde hediyenin ekonomik alışverişten çok daha geniş bir işleve sahip olduğunu gördü. Hediye aynı anda akrabalığı, dostluğu, toplumsal statüyü, dini ritüelleri ve politik ilişkileri şekillendirebiliyordu. Bir şey vermek bu nedenle yalnızca bir nesneden vazgeçmek değil, başka biriyle belirli türde bir sosyal bağ kurmak anlamına geliyordu.

Vermek, Kabul Etmek ve Karşılık Vermek

Mauss’un hediye teorisinin merkezinde üç temel toplumsal yükümlülük vardır: Vermek, kabul etmek ve karşılık vermek. Hediye vermek bir ilişkiyi başlatabilir veya mevcut bir ilişkiyi güçlendirebilir. Hediyeyi kabul etmek ise çoğu durumda yalnızca bir nesneyi almak anlamına gelmez; hediyeyi veren kişinin sunduğu yakınlığı, teşekkürünü, barışma girişimini ya da sosyal bağı da kabul etmek anlamına gelebilir. Bu yüzden kimi zaman bir hediyeyi reddetmek, düşündüğümüzden daha güçlü bir mesaj taşır.

Üçüncü aşama olan karşılık verme ise teorinin gündelik hayatta en kolay fark edilen kısmıdır. Birinden hediye aldığımızda hemen aynı gün karşılığını vermemiz gerekmez; hatta veren kişi hiçbir şey beklemediğini açıkça söyleyebilir. Buna rağmen çoğumuz bu alışverişi zihnimizin bir köşesine kaydederiz. Bizi yemeğe çıkaran kişiyi ileride davet etmek ister, zor zamanda yardım eden birine fırsat bulduğumuzda destek olmayı düşünür veya bir sonraki doğum gününü biraz daha dikkatle hatırlarız. Mauss’un işaret ettiği “karşılıklılık” tam olarak bu görünmez sosyal döngüde ortaya çıkar.

Hediyenin İçinde Veren Kişiden Bir İz Kalır mı?

Mauss’un antropoloji tarihinde en çok tartışılan fikirlerinden biri Māori kültüründeki hau kavramıyla ilgilidir. Mauss, bu kavramı verilen şeyin onu veren kişiden tamamen kopmadığı fikri üzerinden yorumlamıştı. Hediye, bir anlamda verenden bir iz taşımaya devam ediyor, dolayısıyla onu kabul etmek de o kişiyle kurulan sosyal bağın bir parçasını kabul etmek anlamına geliyordu.

Mauss’un hau yorumunun Māori düşüncesini ne kadar doğru yansıttığı sonraki antropologlar tarafından tartışılmış olsa da bu fikir hediyelerin gündelik hayattaki duygusal gücünü anlamak için hâlâ ilgi çekici. Kendimize aldığımız sıradan bir kahve kupası kırıldığında yenisini alabiliriz; fakat yıllar önce sevdiğimiz biri tarafından verilen aynı kupa kırıldığında yaşadığımız kayıp çok daha farklı olabilir. Mağazada belirli bir fiyatı olan bir kolye, annemizin mezuniyet hediyesi olduğunda artık yalnızca o fiyat üzerinden değerlendirilemez. Bazı nesnelerin değerini onları kimin verdiği ve hangi anıya bağlandığı belirler.

Kula: Hediyenin Dolaşarak İlişki Kurduğu Bir Sistem

Hediye antropolojisinin en bilinen örneklerinden biri Papua Yeni Gine çevresindeki Trobriand Adaları’nda gözlemlenen Kula değiş tokuşudur. Bu sistemde kırmızı deniz kabuklarından yapılan kolyeler ile beyaz kabuklardan yapılan kol bantları adalar arasında belirli yönlerde dolaşır. Bu nesnelerin önemi yalnızca maddi değerlerinden kaynaklanmaz; kimden geldikleri, kimlere verildikleri ve hangi kişilerden geçtikleri de değerlerinin bir parçasıdır. Kula partnerlikleri uzun yıllar devam edebilir ve bu değiş tokuşlar taraflar arasında prestij, güven ve sosyal yükümlülükler yaratabilir.

Kula sistemi modern bir doğum günü hediyesiyle birebir karşılaştırılamaz elbette; ancak Mauss açısından önemli olan nokta aynıdır: Nesneler bazen ilişkilerin devam ettiğini gösteren araçlara dönüşür. Yakın bir arkadaş grubunda yıllardır herkes birbirinin doğum gününü hatırlıyor ve küçük de olsa bir hediye alıyorsa bir yıl bu döngünün tamamen kesilmesi kolayca fark edilir. Eksilen yalnızca paket değildir, ilişkinin alışılmış ritminde bir boşluk oluşmuştur.

Hediye Bazen Güç de Gösterir

Hediyeyi yalnızca sevgi ve cömertlikle ilişkilendirdiğimizde önemli bir yönünü gözden kaçırabiliriz: Hediye aynı zamanda statü ve güç gösterebilir. Kuzey Amerika’nın Pasifik kıyısındaki bazı yerli topluluklarının gerçekleştirdiği potlatch törenleri bunun antropoloji tarihindeki en bilinen örneklerinden biridir. Büyük ziyafetlerin düzenlendiği ve değerli eşyaların dağıtıldığı bu törenlerde verebilme kapasitesi prestij ve sosyal konumla yakından ilişkilidir.

Cömertlik yalnızca paylaşmanın değil, sahip olunan gücü görünür hale getirmenin de bir yolu olabilir.

Bu fikir modern ilişkiler açısından da önemli bir noktaya işaret eder; çünkü hediye veren ile alan kişi arasında ciddi bir ekonomik veya statü farkı bulunduğunda hediyenin anlamı değişebilir. Çok pahalı bir hediyeyi karşılayamayacağını bilen kişi jestin büyüklüğünü takdir ederken aynı zamanda ilişkinin eşitliğinin bozulduğunu hissedebilir. Asıl rahatsızlık çoğu zaman hediyenin kendisinden değil, “Bunun karşılığını verebilecek durumda değilim” düşüncesinden doğar.

Minnettarlık ile Borçluluk Aynı Duygu Değil

Hediye aldığımızda hissettiğimiz minnettarlık ile borçluluk birbirine benzese de aynı psikolojik deneyim değildir. Minnettarlıkta odağımız genellikle karşımızdaki kişinin bizi düşündüğünü ve bizim için bir şey yapmak istediğini fark etmektir. Borçlulukta ise dikkatimiz yavaş yavaş kendimize yönelir: “Şimdi benim ne yapmam gerekiyor?” sorusu ortaya çıkar. Aynı hediye bu iki duyguyu aynı anda bile yaratabilir.

Psikoloji alanındaki araştırmalar da hediye veren ve alan tarafın durumu her zaman aynı şekilde algılamadığını gösteriyor. Veren kişi hediyesini içten bir jest olarak değerlendirebilir ve karşılığında hiçbir şey beklemediğini gerçekten düşünebilir. Alan kişi ise hediyenin büyüklüğü nedeniyle karşılık verememe veya ilişkide dengesizlik yaratma konusunda daha fazla rahatsızlık yaşayabilir. Günlük hayatta sık duyduğumuz “Ne gerek vardı!” cümlesi bu nedenle her zaman yalnızca bir kibarlık kalıbı değildir; bazen mutlulukla hafif bir yükümlülük hissinin aynı anda ortaya çıkmasının ifadesidir.

Japonya'da “Ben de Bir Şey Vermeliyim” Duygusunun Bir Adı Var

Mauss’un teorisini günümüzde anlamayı kolaylaştıran örneklerden biri Japonya’daki hediyeleşme kültürüdür. Japon toplumunda yılın belirli dönemlerinde verilen ochūgen ve oseibo gibi mevsimsel hediyelerin yanı sıra, alınan bir hediyeye veya yapılan iyiliğe karşılık verilen okaeshi geleneği bulunur. Düğünlerden doğumlara ve hastalıktan iyileşme süreçlerine kadar farklı sosyal durumlarda daha küçük bir karşılık hediyesi verilebilir.

Burada ilginç olan, başka kültürlerde çoğu zaman kişisel bir his olarak kalan “Ben de bir şey yapmalıyım” düşüncesinin burada belirli toplumsal kurallara bağlanmış olmasıdır. Elbette Japonya’daki hediye kültürünü tek bir geleneğe indirgemek mümkün değil. Yine de okaeshi, Mauss’un işaret ettiği karşılıklılığın kültür tarafından nasıl açık ve tanınabilir bir ritüele dönüştürülebileceğini gösteren iyi bir örnek sunar.

Türkiye'de Bir Mauss Klasiği: Düğün Altını

Mauss’un teorisini anlamak için Pasifik adalarına ya da Japonya’ya gitmek de gerekmiyor. Türkiye’deki düğünlerde altın veya para takma geleneği, karşılıklılık mantığını gündelik hayatın içinde oldukça açık biçimde gösteriyor. Düğünde verilen altının temel işlevlerinden biri yeni evlenen çifte ekonomik destek sağlamak; ancak bu desteğin aynı zamanda güçlü bir sosyal hafızası da bulunuyor. Bir başka düğün yaklaşırken aile içinde sıkça sorulan “Onlar bize ne takmıştı?” sorusu bunun en tanıdık örneklerinden biri.

Burada söz konusu olan her zaman birebir matematiksel bir borcun geri ödenmesi değil. Aileden aileye, şehirden şehre ve sosyal çevreden sosyal çevreye değişen birçok uygulama var. Kimi ailelerde yıllar önce kimin ne taktığı dikkatle hatırlanırken bazı çevrelerde daha gevşek bir karşılıklılık anlayışı bulunabiliyor. Yine de verilen hediyenin sosyal hafızada tutulması ve ileride başka bir kutlamada benzer biçimde karşılık bulması Mauss’un tarif ettiği hediye döngüsüne oldukça yakın bir mantık taşıyor.

Üstelik düğün altını yalnızca iki kişi arasındaki bir alışveriş de değil. Çoğu zaman aileleri, akrabaları ve yakın sosyal çevreleri içine alan daha geniş bir dayanışma sisteminin parçası. Bugün bir çiftin düğününde verilen destek, yıllar sonra başka bir aile üyesinin düğününde yeniden dolaşıma girebiliyor. Bir düğünde verilen çeyrek altın başka bir düğünde geri dönerken yalnızca ekonomik değer değil, “Biz sizin yanınızdaydık, siz de bizim yanımızdasınız” mesajı taşınıyor. Bu nedenle düğün takıları, hediyenin hem maddi hem de sosyal değer taşımasına oldukça güçlü bir örnek oluşturuyor.

Bazen Hediyeyi Değil, Hediyenin Önerdiği İlişkiyi Reddederiz

Hediye teorisinin gündelik hayattaki belki de en ilginç sonuçlarından biri, bir hediyenin bazen ilişkinin tanımına dair bir teklif gibi çalışabilmesidir. Eski sevgilinizden gelen pahalı bir hediyeyi kabul etmek istememenizin nedeni nesnenin kendisini beğenmemeniz olmayabilir; onunla birlikte yeniden kurulmaya çalışılan yakınlığı kabul etmek istemiyor olabilirsiniz. Aranızın bozuk olduğu birinin büyük bir hediye göndermesi de özür dilemek yerine jestle meselenin kapatılmaya çalışıldığı hissini yaratabilir.

Benzer bir rahatsızlık, çok yakın olmadığımız birinden fazlasıyla kişisel bir hediye aldığımızda da ortaya çıkabilir. Çünkü hediyeyi veren kişinin ilişkiyi tanımladığı nokta ile bizim ilişkiyi gördüğümüz yer birbirinden farklı olabilir. Böyle anlarda aslında bilinçsizce hediyenin fiyatından veya güzelliğinden çok, taşıdığı sosyal mesajı değerlendiririz. Bizi rahatsız eden şey bazen hediyenin kendisi değil, hediyenin “Biz birbirimize bu kadar yakınız” demesidir.

Karşılıksız Bir Hediye Mümkün mü?

Mauss’un teorisini “İnsanlar aslında çıkarcıdır ve herkes verdiğinin karşılığını bekler” şeklinde yorumlamak doğru olmaz. Onun asıl meselesi hediyelerin samimiyetsiz olduğunu göstermek değil, hediyeleşmenin toplumsal ilişkilerin kurulmasında ve sürdürülmesinde ne kadar etkili olduğunu ortaya koymaktı.

Bir insan gerçekten hiçbir karşılık beklemeden, yalnızca sevdiği veya düşündüğü için bir başkasına hediye verebilir; fakat veren kişinin hiçbir beklentisinin olmaması, hediyenin alan kişi üzerinde hiçbir sosyal etkisi olmayacağı anlamına gelmez. Alan kişi minnettarlık hissedebilir, daha yakınlaşabilir veya ileride benzer bir jest yapmak isteyebilir. Belki de iyi bir hediyenin kurduğu en hassas denge tam olarak burada bulunur: Karşımızdaki kişiye “Seni düşündüm” hissini verirken “Şimdi sıra sende” baskısı yaratmamak. Hediyenin değeri bu açıdan yalnızca fiyatında veya büyüklüğünde değil, alan kişiye ne kadar özgürlük bıraktığında da saklıdır.

Marcel Mauss bundan yaklaşık bir asır önce farklı toplumların hediye ritüellerine baktığında basit bir cömertlik davranışından çok daha fazlasını görmüştü. Bugün bir doğum günü masasında, düğün kuyruğunda ya da hiç beklemediğimiz anda önümüze bırakılan bir paketi açarken yaşadığımız o birkaç saniyelik kararsızlık da aynı şeyi hatırlatıyor: Bir hediye el değiştirdiğinde yalnızca bir nesne dolaşıma girmez; bazen yakınlık, minnettarlık, statü, hafıza ve karşılıklılık da onunla birlikte hareket eder.