.png)
Bir Yaşam Kalitesi Belirleyicisi Olarak
Sağlık Okuryazarlığı
Yaşam kalitemizin en önemli belirleyicisi elbette sağlığımız.
Bilgi çağında sağlığımızın en önemli belirleyicilerinden biri ise sağlık okuryazarlığımız.
Teknolojik gelişmelerin, bireylerin kendi sağlıklarından büyük oranda sorumlu olmalarına imkân tanıdığı bir dünyada sağlığımızla ilgili doğru kararlar alabilmek için bu yetkinliğe ihtiyacımız var.
Peki nedir bu sağlık okuryazarlığı ve yaşam kalitemizi nasıl etkiler?
Yakından bakalım.
Yaşam Kalitesi
Yaşam kalitesi, bireylerin kendi refahlarını ve fiziksel, psikolojik ve sosyal işlevleri yerine getirme yeteneklerini öznel olarak nasıl değerlendirdiklerini ifade eder. Sağlık ve yaşam standartlarının bir göstergesi olarak da nitelendirilen yaşam kalitesi; bireyin fiziksel, fizyolojik, sosyal, mental ve genel sağlığını içinde barındırır.
Yaşam kalitesi; bireylerin hedeflerini, beklentilerini, standartlarını ve arzularını, fiziksel ve psikolojik durumlarını, bağımsızlık düzeylerini, sosyal ilişkilerini ve inançlarını önemli ölçüde etkiler.
Sağlık alanında hasta merkezli bakımın ve klinik sonuçların önemli bir belirleyicisi olarak da değerlendirilen yaşam kalitesi, hasta tarafından algılanan hastalık ve tedavinin hastanın yaşamı üzerindeki etkisini gösterir. Dahası, yaşam kalitesi kavramı, tedavilerin etkinliği ve güvenirliği ile ilgili tıbbi karar vermede sağlık profesyonellerine katkı sağlar.
Sağlık Okuryazarlığı Kavramı
Sağlık okuryazarlığı, geniş anlamda “bireyin sağlık bilgilerini ve sağlık hizmetlerini edinme, anlama ve kullanma yeteneği” olarak tanımlanmaktadır.
Dünya Sağlık Örgütü sağlık okuryazarlığını, “sağlıkta iyilik halini korumak ve geliştirmek için bireylerin sağlık bilgisine erişim, bilgiyi anlama ve kullanma motivasyonlarını belirleyen bilişsel ve sosyal beceriler” olarak tanımlamaktadır.
Sağlık okuryazarlığı; ilaç prospektüslerinde yer alan talimatları, randevulara yönelik bilgileri, doktor açıklamalarını anlayabilmeye, hastalık durumunda uygun sağlık bölümüne başvurabilmeye, bulunulan ortamda olası sağlık risklerini öngörerek gerekli önlemleri alabilmeye, tedavi süreçlerini her yönüyle analiz edebilmeye yönelik yetenekleri içermektedir.
Sağlık okuryazarlığı ilk ortaya çıktığı yıllarda genel okuryazarlığın bir parçası olarak fonksiyonel okuryazarlık şeklinde tanımlanırken (tıbbi bağlamda okuma, yazma ve temel becerilere sahip olma) ilerleyen yıllarda fonksiyonel okuryazarlığın ötesine geçerek çeşitli kaynaklardan tıbbi bilgi bulma, bilgiyi değerlendirme, edinilen bilgiyi kişiye özgün şekilde uygulama ve iletişim kurma gibi daha geniş bir beceri yelpazesine genişletilmiştir.
Günümüzde Sağlık Okuryazarlığı
Günümüzde sağlık okuryazarlığı üç ana unsurdan oluşmaktadır.
Fonksiyonel Okuryazarlık: Bireylerin sağlığa ilişkin temel bilgileri okuma yazma becerileri.
İnteraktif Okuryazarlık: İleri düzeydeki bilişsel becerilerin ve sosyal ortamda çalışabilme yeteneğinin gelişmesi.
Eleştirel / Kritik Okuryazarlık: Bireylerin sağlık sorunlarını değerlendirebilmesi, karşılaştıkları durumların zorluklarını ve avantajlarını belirleyebilmesi, sağlığın teşviki ve geliştirilmesi stratejisini benimseyerek kendisine nelerin fayda sağlayacağını nelerin zarar verebileceğini anlayabilmesi.
Sağlık Okuryazarlığı Neden Önemli?
Günümüzde bireyler, sağlık profesyonellerinin kendilerine söylediklerinin dışında kendilerine sunulan sağlık seçeneklerini araştırarak sağlık kararları üzerinde daha fazla kontrol sahibi olmayı istemektedir. Sağlık profesyonellerinin tıbbi terimler kullanmaları, ilaç talimatlarının karmaşık olması ya da anlaşılamaması, klinik ortamda bulunan sağlık bilgilerinin karmaşıklığı gibi durumlar bireylerin kendi sağlıklarına yönelik bilgilere erişim taleplerini artırmaktadır.
Birey kendi sağlık durumu ile ilgili tedavi sürecinde sağlık hizmet sunucuları ile sürekli iletişim halinde bulunmaktadır. Bireyin sağlık bakım süreçlerine katılabilmesi ve sağlık sunucuları ile sağlıklı iletişim kurabilmesi tedavi sürecinde hastayı motive etmekte, hasta her sürece hâkim olmakta ve bu sebeple kaygı yaşamamaktadır. Tüm bunlar hastanın sağlık okuryazarlık seviyesine bağlı olarak gelişebilmektedir.
Dijital teknolojilere erişimin kolaylaşması ve yaygınlaşması, sağlıkla ilgili bilgileri herkesin kullanımına sunarken kişinin sağlık bilgisini de artırmaktadır. Bununla birlikte edinilen sağlık bilgileri olması gerekenin dışında yorumlandığında veya yanlış kullanıldığında bireylerin tercihlerini ve davranışlarını yanlış etkileyebilir, sağlıklarını tehlikeye atabilir ve sağlık sistemlerinden mantıksız taleplerde bulunmalarına neden olabilir.
Kronik Hastalıklarda Yaşam Kalitesi
Sağlık okuryazarlığı kronik hastalıkların yönetiminde önemli bir unsur olarak kabul edilmektedir. Bunun nedeni düşük sağlık okuryazarlığına sahip bireylerin tedaviye uyum süreçlerinin olumsuz olarak etkilenmesidir.
Kronik hastalığa sahip bireylerin iyileşme göstermek için öz bakımlarını da sağlamaları gerekmektedir. Bu bireyler günlük yaşamlarında hastalıklarıyla ilgili sağlık kurumlarına başvurma, kullandığı ilaçların miktarını hesaplama, tedavi süreçlerindeki olumlu ve olumsuz çıktıları analiz edebilme gibi durumlarla karşılaşmaktadır.
Sağlık okuryazarlığı, bireyin endişe verici koşullarda karar vermede, hastalığı önlemede ve yaşam kalitesini iyileştirmede sağlık bilgilerine erişme, anlama, eleştirme ve kullanma yeteneği arasındaki kritik bağlantı faktörüdür.
Öz bakım gücü, sürekli bakım gereksinimlerini karşılaması için bireyin kendi yaşam sürecini düzenleme ve gelişmesini sağlama yeteneğidir. Öz bakım gücüne sahip bireyler kendi sağlık sorumluluğunu alabilmekte ve başkalarına bağımlı olmadan yaşamlarını sürdürebilmektedir.
Bireylerin sağlık okuryazarlık düzeyleri arttıkça öz bakım güçleri de gelişmektedir.
Bu anlamda sağlık okuryazarlığı kronik hastalıklarda yaşam kalitesinin önemli bir belirleyicisi olarak kabul edilmektedir.
Sağlık Okuryazarlığı Seviyesi Neleri Değiştirir?
Sağlık okuryazarlığının düşük olması; hastanın sağlık durumu, tedavi süreçleri ve tedavi sonrası süreçler açısından birçok olumsuzluğa sebep olmaktadır.
Sağlık okuryazarlığı düşük olan bireylerde sigara içme oranları ve sağlıksız davranışlar gösterme sıklığı daha yüksektir, bu bireyler sağlık hizmetlerine erişim ve sağlık hizmetlerinden yararlanma konularında sorun yaşamakta, koruyucu sağlık hizmetlerini daha az kullanmaktadır; bu durum ise gereksiz hastane başvurularına sebep olarak sağlık harcamalarının artışına sebep olmaktadır.
Düşük sağlık okuryazarlığına sahip kişiler; önleyici taramalardan daha az yararlanma, doktorların önerilerine daha az uyma, daha az uygun ilaç kullanımı, daha yüksek tıbbi harcamalar, daha yüksek hastaneye yatış oranları, acil servislere daha fazla talep sergileme eğilimindedirler.
Bireyin sağlık okuryazarlık düzeyinin yüksek olması ise onun sağlık konusunda bilinçli olmasını sağlamakta ve birey, sağlık durumunu olumsuz yönde etkileyecek davranışlardan kaçınmaktadır.
Yüksek sağlık okuryazarlığı ayrıca sağlık hizmeti sunucuları için hastalarla iletişimin sağlanmasını kolaylaştırmakta ve sağlıklarıyla ilgili kararlara onların da katılmasına olanak vererek her iki tarafın birbirlerini daha iyi anlamalarına yardımcı olmaktadır.
Toplumda sağlık okuryazarlığı düzeyinin artırılması, sağlık sigortası yaptırma sıklığının artmasında, hastaneye yatışların azalmasında, acil sağlık hizmetlerinin daha az kullanılmasında, koruyucu tedbirlerin daha fazla benimsenmesinde, kronik hastalıklardan korunmada, kronik hastalıklı bireylerde hastaneye yatışın azalması ve erken ölümlerin engellenmesi ve bulaşıcı hastalıkların yayılmasının önlenmesinde rol oynamaktadır.
Ülkemizde Sağlık Okuryazarlığı
Türkiye’de sağlık okuryazarlığının mevcut durumunu anlamak ve gelişim alanlarını belirlemek üzere 2023 yılında “Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Faktörleri Araştırması”, T.C. Sağlık Bakanlığı stratejik planı doğrultusunda geliştirilen ve güncellenen TSOY-32 ölçeği kullanılarak ve TÜİK tarafından belirlenen örneklem üzerinden gerçekleştirilmiştir.
Araştırma sonuçlarına göre Türkiye’de nüfusun %21,0’i yetersiz, %32,9’u sorunlu-sınırlı, %34,4’ü yeterli, %11,7’si ise mükemmel sağlık okuryazarlığına sahiptir.
Yine araştırmaya göre;
*Sağlık okuryazarlığının yetersiz düzeyde olması erkeklerde (%24,2), kadınlara göre (%17,7) daha yüksektir.
*Sağlık okuryazarlığı yeterli olanların sıklığı 18-24 yaş grubunda %42,7 iken ilerleyen yaş gruplarında azalarak 65 ve üzeri yaş grubunda %16,7’ye kadar düşmektedir.
*Çalışanlar (%41,5) ve öğrenciler (%45,0) yeterli sağlık okuryazarlığı en yüksek gruplardır.
*Geliri çok yetersiz olanlarda yetersiz sağlık okuryazarlık düzeyi en yüksektir (%37,6).
Araştırma sonuçları ülkemizde yıllar içinde sağlık okuryazarlığı seviyesinde olumlu gelişmeler kaydedilmekle birlikte henüz alınması gereken mesafe olduğuna işaret ediyor.
Pratik Sağlık Okuryazarlığı Önerileri
Günlük hayatımızda sağlık okuryazarlığının özellikle faydalı ve gerekli olduğu iki deneyim alanı var. Bunlardan ilki doktor randevularımız, ikincisi ise internette sağlık bilgisi arama süreçlerimiz. Aşağıdaki pratik öneriler her iki alandaki deneyimlerinizi iyileştirmeye yardımcı olabilir.
A) Doktor Randevularında
Soru sormaktan çekinmeyin: Doktorunuzun size söylediklerini anlamakta zorlanıyorsanız veya sadece bir kısmını anlıyorsanız, sorular sorun. Anlamakta güçlük çektiğinizi doktorunuza belirtin ve bilgilerin tekrar açıklanmasını isteyin.
Doktorunuzun size söylediklerini kendi kelimelerinizle tekrarlayın: Doktorunuz size çok fazla bilgi verdiğinde anladığınızdan emin olmak için doktorunuzun söylediklerini kendi kelimelerinizle tekrarlamanız size yardımcı olabilir. Bu, doktorunuza yanlış duyduğunuz veya anlamadığınız herhangi bir şeyi düzeltme imkânı da verir.
Randevunuza mümkünse bir arkadaşınızı götürün: Doktor ile iletişiminizde yanınızdaki kişi yardımcı olabilir, doktorun söylediği ve kaçırabileceğiniz şeyleri not alabilir. Eğer bir yakınınız randevuya gelemiyorsa doktorunuza telefonla veya görüntülü görüşme ile sanal olarak katılmasının mümkün olup olamayacağını sorabilirsiniz.
Sorularınızı not alın: Bir sonraki randevunuzda doktorunuza sormak için bir soru listesi yapın. Nasıl ilaç kullanacağınız veya bir işlemden sonra kendinize nasıl bakacağınız gibi sorularınızı önceden kâğıda dökün.
Doktorunuz için sürekli bir soru listesi tutun: Liste anlamadığınız terimleri, haberlerde gördüğünüz araştırmalarla ilgili soruları veya endişe duyduğunuz yan etkileri içerebilir. Listeyi telefonunuzda veya her randevuya yanınızda getirdiğiniz bir not defterinde tutabilirsiniz.
Anlamanıza yardımcı olması için kullanabileceğiniz materyaller olup olmadığını sorun: Doktorunuzun muayenehanesinde karmaşık talimatları / bilgileri açıklamaya yardımcı olacak ek materyaller bulunması muhtemeldir. Herkes birinin konuşmasını dinleyerek en iyi şekilde öğrenmez, bazı insanlar resimlere bakarak, bazıları da okuyarak en iyi şekilde öğrenir. Bu yüzden sizin için faydalı olacak bilgileri o şekilde isteyin.
Akılcı ilaç kullanımı önerilerine uyun: Doktor randevunuzdan sonra veya randevulardan bağımsız olarak sağlık okuryazarlığına en çok ihtiyaç duyabileceğiniz konu ilaç kullanımı olabilir. Bu konuda Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu tarafından sağlanan akılcı ilaç kullanım önerilerine uymak pek çok olası sorunu ortaya çıkmadan çözmenize yardımcı olabilir.
B) İnternette Bilgi Ararken
Sağlıkla ilgili internette çok sayıda yararlı sağlık bilgisi, tıbbi konularda bilgi veren on binlerce site var; ancak bu sitelerin hepsi uzmanlar tarafından incelenmiyor. Bu nedenle öncelikle internette okunan her bilgiye inanmamak, itibar etmemek gerekiyor. Aşağıdaki öneriler bilgi alabileceğiniz güvenilir siteleri seçerken size yardımcı olabilir.
Bilginin kaynağı saygın ve güvenilir mi? Kamu kurumları, eğitim kurumları veya güvenilir profesyonel kuruluşlar tarafından desteklenen web sitelerinin diğer web sitelerine göre tarafsız ve güvenilir bilgi sağlama olasılığı daha yüksektir. Web sitesinin ne tür bir organizasyona ait olduğunu anlamak için internet adresini inceleyebilirsiniz. Site sonundaki ‘’.gov’’ sitenin bir devlet kuruluşuyla bağlantılı olduğunu, ‘’.edu’’ bir eğitim kurumuna ait olduğunu, ‘’.org’’ kâr amacı gütmeyen bir kuruluş ya da dernekler ile bağlantılı olduğunu, ‘’.com’’ ise şirkete gibi diğer kuruluşlara ait olduğunu gösterir. Bilgilerin farklı kuruluşlar tarafından onaylandığından ve desteklendiğinden emin olmak için birkaç farklı web sitesine bakmak ve uzmanına danışmak da iyi bir fikir olabilir.
Sunulan bilgiler kanıtlara dayanıyor mu? Web sayfasındaki bilgilerin sadece görüşe değil, araştırmaya veya uzman incelemesine dayandığına dair göstergeler arayın. Site içeriklerinin, araştırma makalelerine veya diğer orijinal bilgi kaynaklarına atıfta bulunup bulunmadığını ya da sunulan bilginin nereden geldiğinin belirtilip belirtilmediğine dikkat edin.
Gizliliğiniz korunuyor mu? Web sitesi açıkça bir gizlilik politikası belirtiyor mu? Web sitesinin gizlilik politikasını okuyun. Genellikle sayfanın altında “Gizlilik Politikası” veya “Politikalarımız” başlıklı ayrı bir sekme bulunur. Buradaki bilgileri okuyarak o web sitesinin bilgilerinizi nasıl kullanacağını öğrenin.
Bilgileri kim yazdı? Kim gözden geçirdi? Güvenilir web siteleri, sitenin sponsoruna veya yazarlarına ulaşmak için kullanabileceğiniz iletişim bilgilerine sahip olacaktır. Her sayfanın altında veya ayrı bir "Hakkımızda" ya da "Bize Ulaşın" sayfasında bir e-posta adresi, telefon numarası ve/veya posta adresi listelenebilir.
Sonuç
Gördüğümüz gibi sağlık okuryazarlığı sağlığımızın doğrudan belirleyicisi.
Sağlıklı olmak ise kaliteli yaşamın ön şartı.
Fonksiyonel okuryazarlıktan eleştirel okuryazarlığa doğru yolculuğumuzda alabildiğimiz mesafe kadar sağlıklı ve kaliteli yaşayacağız.
Sağlıklı günler…
Referanslar:
- Sağlık Okuryazarlığı ve Önemi; Elif U. Öztürk; 2018
- Sağlık Okuryazarlığı ve Yaşam Kalitesi Arasındaki İlişki; Cuma Fidan; 2024
- Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Faktörleri Araştırması; 2024
- Yetişkin Bireylerde Sağlık Okuryazarlığı ve Yaşam Kalitesinin İncelenmesine Yönelik Bir Araştırma; Melek Y. Özen; 2025
- Sağlık Okuryazarlığının Yaşam Kalitesine Etkisinde Özbakım Gücünün Aracı Rolü; M. Akbolat, P. B. Doğanyiğit, M. Amarat; 2021
- https://www.365gun.com/
- https://akilciilac.titck.gov.tr/
- Sağlık Okuryazarlığı Ulusal Eylem Planı 2025-2028